Lichen Planus (ලයිකන ප්ලෑනස්) කියන්නේ අපේ සමට සහ ශ්ලේෂ්මල පටලවලට (විශේෂයෙන්ම කට ඇතුළට) බලපාන දීර්ඝකාලීන ප්රදාහමය (inflammatory) තත්ත්වයක්. සරලවම කිව්වොත්, මේක බෝවෙන ලෙඩක් නෙවෙයි. හැබැයි මේක ආවහම සෑහෙන අපහසුතා ඇතිවෙන්න පුළුවන්. විශේෂයෙන්ම කට ඇතුළේ හැදෙන Oral Lichen Planus (මුඛ ලයිකන ප්ලෑනස්) තත්ත්වය කෑම කනකොට, කතා කරනකොට සෑහෙන වද දෙන ප්රශ්නයක්.
අද අපි කතා කරමු මොකක්ද මේ ලෙඩේ, කට ඇතුළේ මේක හැදුණහම වෙන්නේ මොකක්ද, වෛද්ය ප්රතිකාර මොනවාද, සහ නිවසේදීම අපේ ආහාර රටාවයි ජීවන රටාවයි වෙනස් කරගෙන මේක පාලනය කරන්නේ කොහොමද කියලා.
Lichen Planus සහ Mouth Lichen Planus කියන්නේ මොකක්ද? අපේ ඇඟේ තියෙන ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය (Immune System) වැරදීමකින් අපේම සමේ හෝ ශ්ලේෂ්මල පටලවල සෛලවලට ප්රහාර එල්ල කරන්න පටන් ගත්තහම තමයි මේ තත්ත්වය ඇතිවෙන්නේ.
සමේ හැදෙන කොට: මැණික් කටුව, වළලුකර වගේ ස්ථානවල දම් පාටට හුරු, කසන, කුඩා බිබිලි මතු වෙන්න පුළුවන්.
කට ඇතුළේ හැදෙන කොට (Mouth/Oral Lichen Planus): කම්මුල් ඇතුල් පැත්ත, දිව, හෝ විදුරුමස් මත සුදු පාට දැලක් වගේ ලප (lacy white patches) මතු වෙනවා. සමහර වෙලාවට මේවා රතු වෙලා, තුවාල (ulcers) බවට පත්වෙන්නත් පුළුවන්. එතකොට තමයි දැවිල්ල සහ රිදීම ඇතිවෙන්නේ.
මේ තත්ත්වය පාලනය කරන්නේ කොහොමද? (Management) Lichen Planus සම්පූර්ණයෙන්ම සුව කරන්න එක පාරටම බෙහෙතක් නැති වුණත්, නිවැරදි වෛද්ය ප්රතිකාර සහ ස්වයං රැකවරණය මඟින් රෝග ලක්ෂණ සම්පූර්ණයෙන්ම පාලනය කරගන්න පුළුවන්.
වෛද්ය උපදෙස් ලබාගැනීම: රෝගයේ බරපතළකම අනුව වෛද්යවරුන් විසින් විශේෂිත ස්ටෙරොයිඩ් ආලේපන (Topical Corticosteroids), මවුත් වොෂ් (Mouthwash) හෝ පෙති වර්ග නිර්දේශ කරනු ලබනවා.
මුඛ සෞඛ්යය උපරිමයෙන් රැකීම: කට ඇතුළේ තුවාල තියෙන නිසා දිනකට දෙපාරක් මෘදු කෙඳි සහිත බුරුසුවකින් (Soft toothbrush) හෙමින් දත් මදින්න. සැර, Mint / Peppermint රස අධික දන්තාලේප සහ ඇල්කොහොල් අඩංගු මවුත් වොෂ් භාවිතයෙන් වළකින්න.
දන්ත වෛද්ය පරීක්ෂණ: මාස 4-6 කට වරක්වත් දන්ත වෛද්යවරයකු ලවා කට පරීක්ෂා කරවා ගැනීම වැදගත්. මොකද කලාතුරකින් මේ වගේ දීර්ඝකාලීන තුවාල පිළිකා තත්ත්වයන් දක්වා වර්ධනය වීමේ අවදානමක් පවතිනවා.
ආහාර රටාව: කෑ යුතු සහ නොකෑ යුතු දේවල් (Dietary Guide) කට ඇතුළේ තුවාල තියෙන වෙලාවට කෑම කන එක එපා වෙන වැඩක් වෙන්න පුළුවන්. ඒ නිසා ගන්නා ආහාර ගැන විශේෂයෙන් සැලකිලිමත් වෙන්න ඕනේ.
🚫 මඟහැරිය යුතු ආහාර (Avoid): සැර සහ කුළුබඩු අධික කෑම: මිරිස්, තුනපහ, ගම්මිරිස් අධිකව දාපු කරි වර්ග කෑමෙන් තුවාල තදින් ඇවිස්සෙන්න පුළුවන්.
ඇඹුල් අධික ආහාර (Acidic foods): දෙහි, දොඩම්, අන්නාසි, තක්කාලි, අච්චාරු සහ විනාකිරි දැමූ කෑම වර්ග.
හයිය සහ රළු කෑම: කරස් ගාන ටෝස්ට් කළ පාන්, චිප්ස් වගේ කෑම වර්ග කට ඇතුළේ තුවාලවල වැදිලා තුවාල තවත් පෑරෙන්න පුළුවන්.
කැෆේන් සහ පැණි රස කෑම: කෝපි, පැණි බීම, සහ අධික සීනි සහිත කෑම ඇඟේ ප්රදාහය (inflammation) වැඩි කරන්න හේතු වෙනවා.
✔️ ගුණදායක සහ පහසු ආහාර (Include): නිවිති සහ මෘදු එළවළු: හොඳින් තම්බා ගත් හෝ පොඩි කරගත් එළවළු වර්ග.
මෘදු ආහාර: බත් කඳ, සුප්, ඕට්ස් (Oats), තැම්බූ අල, යෝගට් වගේ කටට රිදීමක් නොදෙන මෘදු කෑම.
ගුණදායක මේදය (Omega-3): ලෙඩේ සුව වෙන්න උදව් වන Omega-3 අඩංගු සාලයෝ, ලූලා වගේ මාළු වර්ග සහ ආමන්ඩ් (Almonds) වගේ ඇට වර්ග.
කහ සහ ඉඟුරු: මේවායේ ස්වභාවිකවම ප්රදාහය නසන ගුණයක් (anti-inflammatory) තියෙන නිසා කෑමට එකතු කරගැනීම ගුණදායකයි.
දැවිල්ල අඩු කරගැනීමට නිවසේදීම කළ හැකි ස්වභාවික සත්කාර වෛද්ය ප්රතිකාරවලට අමතරව නිවසේදීම කරගන්න පුළුවන් සරල සත්කාර කිහිපයකින් කට ඇතුළේ තුවාල සුවවීම ඉක්මන් කරගන්න පුළුවන්.
පොල්තෙල් සත්කාරය (Oil Pulling): පිරිසිදු පොල්තෙල් (Virgin coconut oil) මේස හැන්දක් කටට ගෙන විනාඩි 10-15 ක් පමණ කට ඇතුළේ හොඳින් පෙරළා කෙළ ගසා දමන්න. මෙය කට ඇතුළේ වියළි ගතිය නැති කර දැවිල්ල අඩු කරයි.
කෝමාරිකා යුෂ (Aloe Vera): නැවුම් කෝමාරිකා ජෙල් තුවාල තියෙන තැන්වල ආලේප කර විනාඩි 10 ක් විතර තියලා කට සෝදන්න. නැතහොත් පිරිසිදු කෝමාරිකා යුෂ මවුත් වොෂ් එකක් ලෙස භාවිත කරන්න.
මද උණුසුම් ලුණු වතුර: මද උණුසුම් වතුර වීදුරුවකට ලුණු කුඩු තේ හැඳි භාගයක් දමා දිනකට 3-4 වතාවක් කට සෝදන්න. මෙය බැක්ටීරියා විනාශ කර තුවාල පැසවීම වළක්වයි.
කහ පේස්ට්: පිරිසිදු කහ කුඩු ස්වල්පයකට වතුර බින්දු කිහිපයක් එකතු කර උකු පේස්ට් එකක් සාදා තුවාල මත ආලේප කර විනාඩි 5 කින් සෝදා හරින්න.
ජීවන රටාව වෙනස් කරගන්නේ කොහොමද? (Lifestyle) මානසික ආතතිය පාලනය (Stress Management): Lichen Planus තත්ත්වය එක පාරටම වැඩි වෙන්න ප්රධානම හේතුවක් තමයි මානසික ආතතිය. ඒ නිසා භාවනාව, ගැඹුරින් හුස්ම ගැනීමේ ව්යායාම හෝ සැහැල්ලු ඇවිදීම වැනි දේවලින් මනස නිදහස් කරගන්න.
දුම්පානය සහ මත්පැන් නැවතීම: දුම්කොළ සැපීම, දුම්පානය සහ ඇල්කොහොල් භාවිතය නිසා කට ඇතුළේ තුවාල දරුණු අතට හැරෙන්න වගේම පිළිකා අවදානම වැඩි වෙන්න පුළුවන්.
හොඳ නින්දක් සහ ජලය: දිනකට පැය 7-8 ක සුව නින්දක් ලැබීමෙන් ප්රතිශක්තිකරණ පද්ධතිය සමබර වෙනවා. එමෙන්ම ශරීරය වියළි වීම වැළැක්වීමට දිනකට වතුර ලීටර් 2-3 ක් බොන්න අමතක කරන්න එපා.
කෙටි මතක් කිරීමක්: ලයිකන ප්ලෑනස් කියන්නේ කෙනෙක්ගෙන් තව කෙනෙක්ට බෝවෙන ලෙඩක් නෙවෙයි. නියමිත ප්රතිකාර ලබන ගමන්, කෑම බීම පාලනය කරලා, ආතතියෙන් තොරව ඉන්න එකෙන් මේක ලේසියෙන්ම පාලනය කරගන්න පුළුවන්. හැමවිටම වෛද්ය උපදෙස් මත පමණක් ඖෂධ භාවිත කිරීමට වගබලා ගන්න.
සැකසුම: Dr. Harshana Niriella